Τεράστια ανατροπή με την τιμή στο ελαιόλαδο

Η απότομη πτώση τιμών φέρνει ανάσα στα νοικοκυριά, αλλά πιέζει ασφυκτικά τους παραγωγούς σε μια αγορά γεμάτη αποθέματα και φθηνές εισαγωγές.

Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, το ελαιόλαδο διένυσε μια διαδρομή που δύσκολα συναντά κανείς σε βασικό διατροφικό προϊόν. Από σύμβολο ακρίβειας και «πολυτέλειας» για το ελληνικό τραπέζι, επιστρέφει σταδιακά σε τιμές που θυμίζουν παλιότερες εποχές. Στα ράφια των σούπερ μάρκετ η εικόνα είναι πλέον ξεκάθαρη: τα καρτελάκια αλλάζουν, οι προσφορές πληθαίνουν και ο καταναλωτής ανασαίνει.

Η ανακούφιση αυτή, ωστόσο, έχει και μια σκοτεινή πλευρά. Την ώρα που οι τιμές πέφτουν, οι Έλληνες παραγωγοί βλέπουν τα έσοδά τους να συρρικνώνονται, παρότι η φετινή παραγωγή είναι μειωμένη. Το παράδοξο εξηγείται από τις διεθνείς ισορροπίες, που αποδεικνύονται ισχυρότερες από τα εγχώρια δεδομένα και καθορίζουν τις εξελίξεις σε όλη τη Μεσόγειο.

Καθοριστικό ρόλο παίζει η μαζική είσοδος φθηνού ελαιολάδου από τρίτες χώρες, με πρωταγωνιστές την Τυνησία και την Τουρκία. Οι ποσότητες που φτάνουν στην ευρωπαϊκή αγορά είναι μεγάλες και οι τιμές ιδιαίτερα ανταγωνιστικές, δημιουργώντας μια ασφυκτική πίεση σε όλη την αλυσίδα. Το αποτέλεσμα είναι μια αγορά που «πλημμυρίζει» από προϊόν, ανεξαρτήτως της εγχώριας παραγωγής.

Στην ίδια κατεύθυνση λειτουργούν και τα αποθέματα που διατηρήθηκαν από την προηγούμενη χρονιά. Πολλοί παραγωγοί επέλεξαν να κρατήσουν ποσότητες, ελπίζοντας σε καλύτερες τιμές. Όταν όμως το διεθνές περιβάλλον γύρισε απότομα, τα αποθέματα αυτά μετατράπηκαν σε βαρίδι, εμποδίζοντας οποιαδήποτε ανοδική αντίδραση.

Στον παγκόσμιο «χάρτη» του ελαιολάδου, τον τόνο συνεχίζει να δίνει η Ισπανία. Ως ο μεγαλύτερος παραγωγός διεθνώς, καθορίζει τις τιμές αναφοράς για όλους. Αυτή την περίοδο, το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο εκεί κινείται σε επίπεδα που δύσκολα αφήνουν περιθώρια διαφοροποίησης στις υπόλοιπες χώρες, συμπαρασύροντας και την ελληνική αγορά.

Η πίεση αυτή αποτυπώνεται έντονα στις τιμές παραγωγού. Εκεί που στην αρχή της σεζόν οι συμφωνίες έκλειναν κοντά στα 8 ευρώ το κιλό, σήμερα οι περισσότερες πράξεις κινούνται αισθητά χαμηλότερα. Για πολλούς ελαιοπαραγωγούς, τα επίπεδα αυτά δεν επαρκούν ούτε για την κάλυψη του αυξημένου κόστους καλλιέργειας, ενέργειας και εργατικών, πόσο μάλλον για να αφήσουν καθαρό εισόδημα.

Την ίδια στιγμή, η κατανάλωση δεν επανέρχεται με την ταχύτητα που θα περίμενε κανείς. Τα χρόνια της ακρίβειας ανάγκασαν πολλά νοικοκυριά να στραφούν σε εναλλακτικά φυτικά έλαια και η επιστροφή στο ελαιόλαδο γίνεται σταδιακά. Η ζήτηση, λοιπόν, παραμένει συγκρατημένη, ενώ ο ανταγωνισμός από εισαγόμενα προϊόντα χαμηλής τιμής εντείνεται.

Για τον καταναλωτή, η εικόνα στο ράφι είναι σαφώς καλύτερη. Τα επώνυμα εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα, που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν απλησίαστα, πωλούνται πλέον αισθητά φθηνότερα, με τις προσφορές να κατεβάζουν ακόμα περισσότερο τον πήχη. Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στο απλό ελαιόλαδο, όπου οι τιμές έχουν υποχωρήσει σημαντικά σε σχέση με την περσινή χρονιά.

Στελέχη της αγοράς εκτιμούν ότι η μεγάλη πτώση έχει ολοκληρωθεί και πως το επόμενο διάστημα θα υπάρξει σταθεροποίηση. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου, η παγκόσμια παραγωγή παραμένει υψηλή, γεγονός που περιορίζει τις πιθανότητες νέας ανόδου. Για τα νοικοκυριά, αυτό μεταφράζεται σε πιο προσιτό ελαιόλαδο. Για τους παραγωγούς, όμως, η «επιστροφή στην κανονικότητα» μοιάζει περισσότερο με καθημερινό αγώνα επιβίωσης.

Γιατί εκτοξεύτηκε η τιμή στο ελαιόλαδο – Τι αποκαλύπτουν οι νέες αναλύσεις της αγοράς

Το ερώτημα γιατί το ελαιόλαδο έχει μετατραπεί σε ένα από τα ακριβότερα βασικά αγαθά απασχολεί ολοένα και περισσότερο νοικοκυριά και παραγωγούς. Νέες αναλυτικές έρευνες ρίχνουν φως στους μηχανισμούς που καθορίζουν την τελική τιμή, από το χωράφι μέχρι το ράφι, αποκαλύπτοντας ότι οι αυξήσεις δεν είναι αποτέλεσμα ενός μόνο παράγοντα, αλλά μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης διεθνών και εγχώριων δυνάμεων.

Στο επίκεντρο των ευρημάτων βρίσκονται δύο πρόσφατες μελέτες της Επιτροπή Ανταγωνισμού , οι οποίες ανέλυσαν σε βάθος τόσο τις τιμές παραγωγού σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και τις πρακτικές τιμολόγησης στη λιανική αγορά της Ελλάδας. Μέσα από σύγχρονες οικονομετρικές μεθόδους και επεξεργασία μεγάλων όγκων δεδομένων, οι έρευνες αποτυπώνουν τη «γεωγραφία» της ακρίβειας στο ελαιόλαδο.

Το πρώτο και πιο κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η διεθνής αγορά δεν λειτουργεί ισότιμα. Η Ισπανία αναδεικνύεται ως ο βασικός «ρυθμιστής» των τιμών στην περιοχή της Μεσογείου. Οι μεταβολές στις ισπανικές τιμές παραγωγού λειτουργούν ως σημείο αναφοράς, με την ελληνική αγορά να ακολουθεί σε βάθος χρόνου τις τάσεις που διαμορφώνονται εκεί. Με απλά λόγια, όταν ανεβαίνει το ισπανικό ελαιόλαδο, η αύξηση αργά ή γρήγορα περνά και στην Ελλάδα.

Η Ιταλία, από την άλλη πλευρά, παίζει διαφορετικό ρόλο. Σύμφωνα με τα στοιχεία, λειτουργεί ως «μεταδότης» της μεταβλητότητας, αντιδρώντας πιο έντονα σε βραχυχρόνιες διακυμάνσεις και σοκ στην αγορά. Αυτό σημαίνει ότι σε περιόδους έντασης –όπως κακές σοδειές ή διεθνείς αναταράξεις– οι ιταλικές τιμές μεταβάλλονται πιο γρήγορα, επηρεάζοντας έμμεσα και τις υπόλοιπες χώρες.

Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα είναι σαφές: η εγχώρια παραγωγή δεν αρκεί από μόνη της για να συγκρατήσει τις τιμές, όταν το διεθνές περιβάλλον πιέζει ανοδικά. Η εξάρτηση από τις ισπανικές εξελίξεις περιορίζει τα περιθώρια άμεσης παρέμβασης και εξηγεί γιατί οι καταναλωτές βλέπουν τις αυξήσεις να έρχονται ακόμη και σε χρονιές χωρίς δραματικές εγχώριες απώλειες παραγωγής.

Εξίσου ενδιαφέροντα είναι τα ευρήματα για τη λιανική αγορά. Η δεύτερη μελέτη εστίασε στις τιμές πώλησης στα ελληνικά σούπερ μάρκετ και κατέληξε σε ένα κρίσιμο συμπέρασμα: δεν υπάρχει ενιαία στρατηγική τιμολόγησης. Κάθε αλυσίδα ακολουθεί διαφορετική πολιτική, ενώ διαφοροποιήσεις καταγράφονται ακόμη και ανά προϊόν μέσα στο ίδιο κατάστημα.

Οι αναλύσεις δείχνουν ότι οι αντιδράσεις των τιμών δεν είναι ίδιες όταν αυτές βρίσκονται σε χαμηλά ή υψηλά επίπεδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια αύξηση στη χονδρική περνά άμεσα στο ράφι, ενώ σε άλλες απορροφάται προσωρινά. Το αποτέλεσμα είναι ένα μωσαϊκό τιμών που μπερδεύει τον καταναλωτή, χωρίς ωστόσο να προκύπτουν ενδείξεις συντονισμένης ή καρτελικής συμπεριφοράς.

Αυτό το στοιχείο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι η ακρίβεια δεν οφείλεται σε κοινή γραμμή των αλυσίδων, αλλά σε διαφορετικές εμπορικές επιλογές, κόστη και στρατηγικές. Η αγορά λειτουργεί ανταγωνιστικά, αλλά μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων διεθνών πιέσεων που δύσκολα μπορούν να απορροφηθούν πλήρως.

Συνολικά, οι μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η τιμή του ελαιολάδου διαμορφώνεται σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα. Από τη διεθνή παραγωγή και τις ισπανικές εξελίξεις, μέχρι τις εγχώριες λιανεμπορικές πρακτικές, κάθε κρίκος της αλυσίδας παίζει ρόλο. Γι’ αυτό και οι αυξήσεις εμφανίζονται συχνά ως «αναπόφευκτες», ακόμη κι όταν δεν είναι ορατή μια άμεση αιτία στον καταναλωτή.

Οι παρεμβάσεις και οι αναλύσεις αυτές εντάσσονται σε μια ευρύτερη στρατηγική για την κατανόηση της αγοράς τροφίμων και τη διασφάλιση του ανταγωνισμού. Το ζητούμενο, πλέον, είναι αν τα ευρήματα μπορούν να μεταφραστούν σε πολιτικές που θα μετριάσουν τις πιέσεις και θα προσφέρουν μεγαλύτερη διαφάνεια σε ένα προϊόν-σύμβολο της ελληνικής διατροφής.